Mál og menning, 2011

Huldubókasafn og loftandar

„Ég get ekkert sagt“ voru einskonar einkunnarorð ljóðabókar Antons Helga Jónssonar, Ljóð af ættarmóti sem kom út á síðasta ári. Orðin eru athyglisverð í ljósi þess að ljóðskáldið hafði lengi vel ekki látið mikið á sér kræla, en reyndist svo, þegar til kom, hafa mikið að segja. Ekki sér fyrir endann á því, nú hefur Anton Helgi Jónsson sent frá sér aðra bók, Tannbursta skíðafélagsins.

Einkenni Ljóða af ættarmóti var fjöldi radda – eins og titillinn gefur til kynna. Hér eru einnig fjölbreyttar raddir þó tengslin milli þeirra séu ekki eins sterk og í Ættarmótinu. Að því leyti er Tannbursti skíðafélagsins hefðbundnari ljóðabók, meira að segja inniheldur hún nokkur náttúruljóð. Þó skyldi varast að líta svo á að einhver einn tónn sé ríkjandi í verkinu, fyrsta ljóðið, sem einmitt nefnist „Tannbursti skíðafélagsins“, má mögulega sjá sem einskonar stefnuskrá ljóðsins. Þar er sögð saga af fundi sem fjallar um stöðu ljóðsins. Óvæntur fundargestur segir sögu af manni sem tannburstaði sig í skála og reyndist hafa tekið traustataki tannbursta annars skálagests: „Ég hélt þetta væri tannbursti skíðafélagsins.“ Niðurstaða ljóðsins er þá að ljóðið sé einmitt tannbursti skíðafélagsins, allra gagn, ef þeir vilja nota það.

Í framhaldinu tekur svo við fjölbreytt og forvitnileg ferð um lendur ljóðsins sem gefur einmitt vandlega til kynna að ýmsir hafi tekið sér þennan tannbursta í munn, við ýmis tækifæri.

Í fyrirlestri á málþingi í Basel í Sviss, um kreppu og íslenskar bókmenntir, fjallaði Bergljót Kristjánsdóttir um Ljóð af ættarmóti og tengdi kreppunni, setningin „Ég get ekkert sagt“ fékk þar vægi sem dæmigerð fyrir ástandið, bæði á tímum gróðæris og kreppu (sjá grein Bergljótar, „“Ég get ekkert sagt.“. Skáldskapur og hrun“ í Ritinu, 2:2011). Tannbursti skíðafélagsins geymir einnig nokkur ljóð sem lesa má í ljósi samfélagsástands, sum á beinskeyttan hátt eins og ljóð númer 3 í bálki sem mögulega ber yfirskriftina „7 x ávarp fjallkonunnar eða I miss Iceland“.^[1] Í þessu ljóði brýst fram gróðærisafkvæmið sem langar í allt, sparnað, lífeyrissjoð, handsmíðað úr, fótboltalið – og ljóðið endar á sífrun: „Mig vantar svo vantar svo / vantar svo vantar svo vantar svo / vantar svo vantar svo vantar svo / vantar.“ En svo má einnig velta fyrir sér hvort ýmis önnur og gerólík ljóð megi ekki lesa í sama ljósi og ber þar hæst náttúruljóðin. Í „Áleiðis“ er fjallað um ferð í íslensku landslagi og það að ná áttum og halda áfram „Án viðstöðu, án afláts“ í dýjamosanum. „Í skriðunni“ rennur ljóðmælandi stöðugt til, og „Bjargfuglinn“, þó aðallega egg hans, „aðlagast umhverfinu“. Verður þetta nú látið nægja af krepputali, en lesendum er góðfúslega bent á að skemmta sér hið besta yfir fjölbreyttum tilvísunum Antons Helga.

Því bókin geymir nefninlega allskonar skrítin og skemmtileg ljóð, sem eru sum hver með því besta sem ég hef lesið lengi. Ljóðið um hrafninn og loftandann, „Flugatvik í Dyradal“, er til dæmis bráðskondið, en þar veltir hrafn sér á flugi, opnar gogginn og gleypir loftanda. Þetta veit ljóðmælandi þó ekki fyrr en hann kemur heim því þar hann flettir „upp í gamalli bók / sem útskýrir atferli hrafna.“ Hér birtist á lipran hátt sýn nútímamannsins sem hefur ekki lengur þjóðsagnaarfinn á hraðbergi, en veit nóg til að fletta honum upp. Tengslin eru ekki alveg rofin, en þau er fyrst og fremst ekki eins saumlaus og oft vill vera í skáldskap sem inniheldur tilvísanir af þessu tagi. Annað skondið ljóð af svipuðu tagi er „Eyðidalurinn“ en þar spyr einhver hvað hafi orðið „um huldufólkið / eftir að fór í eyði?“ Þriðja náttúruaugnablikið er „Bensínstöð við þjóðveginn“, en þar horfir ljóðmælandi inn eftir dal meðan hann dælir bensíni á bílinn og er ákveðinn í að „snúa aftur við betra tækifæri. / Kanna dalinn.“ Nema að næsta ár stendur hann á sama stað og hugsar það sama. En hann gefst ekki upp: „Næsta sumar ætla ég að koma hingað aftur / dæla bensíni á bílinn og horfa inn eftir dalnum.“

Nú skyldi lesandi ekki halda að Tannbursti skíðafélagsins geymi einungis ljóð um tengsl náttúru og nútímamanns, því nóg er af ljóðum um hversdagsleika og borgarlíf. Eitt af því fjallar um Ikea, sem virðist vera gæludýra-hatursviðfang fjölmargra rithöfunda. Ljóðið nefnist „Miðaldra helgi“, og segir frá hjónum sem vantar ekki neitt, en fara samt á föstudögum Í Hagkaup og Ikea, aðallega þó „til að rekast á gamla vini og kunningja.“ En í leiðinni kaupa þau varning sem þau hafa ekkert við að gera og þá er að leigja sér söluborð í Kolaportinu og hitta þar fleiri gamla vini. Loks enda þau á Vínbarnum, með tekjurnar af sölunni „og ná restinni“. Hér birtist skemmtilegur fatalismi nútímamanneskjunnar sem veit einfaldlega ekkert hvað hún á af sér að gera í gráma hversdagsins. En hversdagurinn þarf ekki alltaf að vera svona dauflegur, í „Pottur með eyru“ læðist ljóðmælandi (eða er hann potturinn?) niður „til að hlera hvað þeir væru að segja.“ Eru ‚þeir‘ pottar? Allavega er einn með heimþrá, annar segist vera framandi og sá þriðji álítur að hann verði aldrei neitt. En skjótt skipast veður í lofti. Fyrir utan að minna mig á uppáhalds-dæmisögu mína úr fórum Nasreddins þá gladdist ég ógurlega yfir því hvað allt þarna er dularfullt og undirfurðulegt, talandi pottar eða hlustandi pottar? Kemur út á eitt!

Að lokum verð ég að segja nokkur orð um lokaljóðið, „Huldubókasafnið í Hafnarfirði“ en þar líta allar bækur út fyrir að vera eitthvað annað en þær eru. Afgreiðslumærin útskýrir: „Við notum ykkar stafróf, ykkar letur, en okkar mál er annað og fleira en þér kann að virðast á prenti.“ Þetta býður að sjálfsögðu uppá endalausa möguleika og kallar í raun á endurskoðun alls sem kona hefur lesið út úr ljóðum bókarinnar, að ekki sé sagt áratuga bóklestri almennt. En kannski fjallar þetta bara um undur bókasafnsins, þar sem lesandi getur aldrei verið viss hverskonar rit hann tekur með sér heim.

úlfhildur dagsdóttir, desember 2011

[1] Anton Helgi hannar bókina sjálfur. Sum ljóðanna eru sett upp á myndasíðum og sum birtast með stærra letri á gráum síðum. Þau eru örstutt og virðast geta verið hvort í senn, ljóð eða kaflafyrirsagnir.